Bogaty i zmysłowy świat metod aktywizujących na lekcjach polskiego w szkole podstawowej (12)

Edyta Meredyk-Szczesiak

doradca metodyczny ds. języka polskiego

w szkołach podstawowych         

                                                 Bogaty i zmysłowy świat metod aktywizujących na lekcjach polskiego w szkole podstawowej

Nauczycielu, uczysz pokolenie Alfa? Jeśli pracujesz w szkole podstawowej, to z pewnością tak. Są to obecni uczniowie podstawówek.

Wielu nauczycieli twierdzi, że ci uczniowie stanowią bardzo duże wyzwanie. Mówimy, że są trudni, nie umieją się skupić, nie chcą się uczyć, brak im motywacji  i zaangażowania, nie rozstają się z komórką.

Czy naprawdę nasi uczniowie tacy są? Może to tylko nasz osąd o nastolatkach pokolenia Alfa? Jeśli tylko negatywnie będziemy ich postrzegać, to raczej nie zachęcimy tej generacji do pracy i nie wykorzystamy ich potencjału, by mogli osiągać sukcesy. Myślę, że musimy ich lepiej poznać, skoro tak diametralnie różnią się od dotychczasowych uczniów i od nas nauczycieli – pokolenia X i Y. Powinniśmy dowiedzieć się, jacy są, jakie mają możliwości, co ich interesuje. Warto zatem, przed wybraniem metod i technik nauczania,  poznać siedem czynników, którymi cechuje się pokolenie Alfa.

1.   Mają przerzutność uwagi – potrafią gwałtownie przechodzić od jednej rzeczy do drugiej.

2. Posiadają niską tolerancję nudy – nie wypracowali umiejętności wymyślania zabaw i zajęć, gdyż mają dostęp do różnych gadżetów cyfrowych i elektronicznych, tzw. rozpraszaczy nudy.

3. Mają trudności w radzeniu sobie ze stresem – nie potrafią budować relacji z rówieśnikami.

4. Dobierają znajomych „ze swojej bańki” – czyli znajomych o tych samych zainteresowaniach, poglądach i zachowaniach.

5. Szukają ciekawych rzeczy w internecie jako przestrzeni ogromnych możliwości – rozmów ze znajomymi, utrzymywania z nimi stałego kontaktu, szukania gier, informacji itp.

6. Są biegli w technologii – intuicyjnie poruszają się po cyfrowym świecie.

7. Mają samoświadomość – są świadomi swoich zainteresowań, mocnych i słabych stron, upodobań, dlatego chcą wiedzieć, po co mają się czegoś uczyć, do czego im się to przyda.¹

Gdy będziemy pamiętać o powyższych cechach, z pewnością nawiążemy dobre relacje ze współczesnym pokoleniem, a z kolei dobre kontakty ułatwią nam proces edukacji. Znając uczniów, łatwiej będzie nam dobrać dla nich zadania, zastosować metody, dzięki którym będą mogli wykazać się swoimi umiejętnościami.

Z doświadczenia wiem, że bardzo dobrze sprawdzają się metody aktywizujące. Ich różnorodność pozwala zmotywować do działania każdego ucznia, gdyż wpływają na różne procesy myślowe oraz kształtują trzy najważniejsze filary: wyobraźnię, działanie i retorykę. Te trzy umiejętności razem tworzą mocny fundament dla realizacji celów i osiągania sukcesów.

Od wielu lat jestem wielbicielką metod aktywizujących. Stosuję je na każdej lekcji języka polskiego oraz na lekcjach języka polskiego jako obcego.

 Co przemawia za stosowaniem metod aktywizujących?

Metody aktywizujące nie tylko wyzwalają wyobraźnię, motywują do samodzielnej pracy i doskonalą umiejętność formułowania wypowiedzi, ale także pobudzają twórcze myślenie, rozwijają myślenie krytyczne, uczą argumentowania, wyciągania wniosków oraz poszerzają zainteresowania, służą rozwojowi zdolności komunikowania się w grupie.

Zatem jestem przekonana, że na lekcjach warto posługiwać się metodami aktywizującymi, odpowiednio dobranymi do realizowanych treści programowych oraz do potrzeb i możliwości edukacyjnych uczniów. Skuteczność współczesnego nauczania tkwi w różnorodności i zmienności podawania wiadomości. Nawet najciekawsza metoda czy technika, stale powtarzana, szybko znudzi uczniów pokolenia alfa. Dlatego bardzo wartościowe i skuteczne są wszystkie metody aktywizujące, zachęcające uczniów do pracy w grupie i skłaniające do twórczego myślenia. Nie tylko wspomagają one młodego człowieka w samodzielnym docieraniu do wiedzy przez własną aktywność, ale przede wszystkim rozwijają pomysłowość, kreatywność, uczą formułowania samodzielnych wniosków, wyrażania sądów, opinii, podejmowania decyzji.

Proces nauczania z wykorzystaniem metod aktywizujących opiera się na doświadczeniach uczniów, na ich przemyśleniach i emocjach. Poszukują oni nowych rozwiązań  i w ten sposób rozwijają zdolności rozumowania, są bardziej twórczy, otwarci i opanowani. Przyswajanie wiedzy staje się urozmaicone, a przez to – przyjemniejsze i łatwiejsze.

Dziś, gdy internet może przekazać nam całą wiedzę dotyczącą wybranego przedmiotu, nauczyciele powinni być nie tylko osobami wykładającymi merytoryczną treść, ale także przewodnikami i wsparciem na edukacyjnej ścieżce. Jarek Szulski², autor książki Nauczyciel z Polski, rolę współczesnego nauczyciela podsumował słowami: Żegnamy mędrca na scenie, witamy przewodnika w terenie.

Zgadzam się z autorem tych słów, dlatego uważam, że współczesny nauczyciel powinien zrezygnować z funkcji wykładowcy, a przyjąć rolę organizatora, koordynatora oraz moderatora samodzielnej pracy uczniów, aktywizując ich do działań twórczych. Ważne staje się nie tyle dostarczanie wiedzy przez nauczyciela, co nauczenie uczniów samodzielnego jej poszukiwania, rozumienia i korzystania z niej. Metody aktywizujące właśnie to umożliwiają.

Z pewnością zrealizujemy zaplanowane cele lekcji, a uczniowie osiągną sukcesy, pracując poniższymi metodami aktywizującymi. Wszystkie zadania podejmowane podczas pracy tymi metodami uruchamiają procesy poznawcze u uczniów, wzbudzają ich ciekawość, skłaniają do poszukiwania informacji, stawiania pytań, prowadzenia dialogu, pobudzają do refleksji i uważności, uczą krytycznego myślenia. Moi uczniowie od wielu lat pracują na polskim metodami aktywizującymi. Najbardziej sprawdzają się:

ü  stacje zadaniowe,

ü  metoda małych projektów,

ü  analiza SWOT,

ü  mapa myśli, mapa skojarzeń, mapa mentalna,

ü  metaplan,

ü  lapbook,

ü  lektura w pudełku,

ü  lektura w budowie,

ü  drzewko decyzyjne,

ü  grywalizacja, gry dydaktyczne,

ü  kolaż,

ü  teatr kamishibai,

ü  pokój zagadek,

ü  tangram,

ü  trimino,

ü  triorama,

ü  bingo,

ü  myślenie projektowe (Design Thinking),

ü  memory, domino,

ü  burza mózgów/giełda pomysłów,

ü  inscenizacja, drama,

ü  wizualizacja,

ü  śnieżna kula,

ü  gwiazda pytań,

ü  kosz i walizka,

ü  przekład intersemiotyczny.

Żeby nie być gołosłowną, przybliżę kilka z nich i zaprezentuję efekty pracy moich uczniów.

Garść pomysłów z koszyka praktyka

 I. Mapa myśli i mapa skojarzeń to metody wizualnego opracowania zagadnienia   

z wykorzystaniem symboli, słów, zwrotów, haseł, itp. Zbieranie informacji odbywa się poprzez notowanie wszelkich skojarzeń w specyficznej formie graficznej. Ważną rolę odgrywa tu kolor, kształt i wielkość liter, rysunek.

Bardzo często rozpoczynam lekcję od giełdy pomysłów (burzy mózgów), wykorzystując mapę myśli. Metoda ta znakomicie sprawdza się zarówno podczas lekcji z kształcenia językowego, literacko-kulturowego jak i tworzenia wypowiedzi, a także w czasie omawiania lektur. Uczniowie mogą indywidualnie zapisywać na tablicy swoje skojarzenia, przyklejać karteczki samoprzylepne do tablicy, pracować w parach.

II. Memory jest metodą pozwalającą szybko i skutecznie przyswoić nowe słowa lub frazeologizmy albo przysłowia. Można wykonać ilustracje i dobierać do nich podpisy, można napisać wyrażenia lub przysłowia i dopasowywać do nich opisy.

Tę metodę stosuję na początku lekcji jako zadanie na rozgrzewkę albo na końcu lekcji w celu utrwalenia nowych treści. Memory także sprawdza się podczas omawiania metafor, motywów literackich i symboli.

Zadanie 2.

Dopasuj frazeologizmy do ilustracji, a następnie wyszukaj odpowiedniego wyjaśnienia i połącz z właściwym frazeologizmem. (Każdy frazeologizm i jego wyjaśnienie zapisane są na osobnych kartkach.)

Zadanie 3.

Dopasuj słowo do ilustracji, a następnie wyszukaj odpowiedniego  wyjaśnienia i podpisz obrazki. (Każde słowo oraz wyjaśnienie zapisane są na osobnych kartach.)

             III. Burza mózgów jest to metoda twórczego rozwiązywania problemów, rozwija kreatywność, pobudza wyobraźnię, uaktywnia wszystkich uczniów, uczy słuchania innych. Praca tą metodą dzieli się na 3 etapy:

1. zgłaszanie pomysłów;

2. ocena i analiza pomysłów;

3. zastosowanie pomysłów i rozwiązań w praktyce.       

Metoda bardzo dobrze sprawdza się podczas powtórzeń wszystkich treści polonistycznych.

Zadanie do wykonania

Nauczyciel inicjuje burzę mózgów – prosi, aby uczniowie podali skojarzenia, jakie im się nasuwają z wypowiedzią argumentacyjną, w tym z rozprawką / z miłością / z podróżą, itp. (tu można wykorzystać wyrazy, wyrażenia związane z tematem lekcji). Prowadzący lub chętny uczeń zapisuje na schemacie propozycje koleżanek i kolegów bez wstępnej weryfikacji. Podczas tego zadania uczniowie wyjaśniają pojęcia związane  z  rozprawką, powtarzają budowę rozprawki oraz słownictwo charakterystyczne dla tej formy wypowiedzi. Następnie uczniowie analizują pomysły i wybierają najlepsze. Na koniec przechodzą do ćwiczeń redakcyjnych. 

              IV. Analiza SWOT  polega na podzieleniu zebranych informacji na cztery grupy (cztery kategorie czynników strategicznych).

S (Strengths) – mocne strony: wszystko to, co stanowi atut, przewagę, zaletę.

W (Weaknesses) – słabe strony: wszystko to, co stanowi słabość, barierę, wadę.

O (Opportunities) – szanse: wszystko to, co stwarza szansę korzystnej zmiany.

T (Threats) – zagrożenia: wszystko to, co stwarza niebezpieczeństwo zmiany niekorzystnej.

Metodę tę wykorzystałam podczas omawiania lektury Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi, opracowując temat: W świecie wynalazków.

Zadanie do wykonania

Podczas lekcji uczniowie rozmawiali na temat nowoczesnych elementów świata w powieści Rafała Kosika. Wymienili różne wynalazki, gadżety, roboty, sposoby komunikacji międzyludzkiej. Następnie zapisali w formie schematu analizy SWOT korzyści i zagrożenia związane z nowoczesnymi technologiami. Po przeanalizowaniu wad i zalet  nowoczesnych elementów świata przedstawionego uczniowie wyciągnęli wnioski. Oto efekty ich pracy.

V. Lapbook jest doskonałym sposobem na przypomnienie treści lektury, ukazanie losów postaci, ich działań, marzeń, poglądów i emocji. Ponadto pozwala zaktywizować wszystkich uczniów w klasie.

Praca nad lapbookiem jest dwuetapowa.

Pierwszy etap polega na wykonaniu lapbooka. Tu uczniowie ćwiczą umiejętność planowania. Mogą wykazać się umiejętnościami plastycznymi i kreatywnymi pomysłami.

Drugi etap to prezentacja przed klasą. Uczniowie indywidualnie lub w parach prezentują swoje lapbooki. Kolejno omawiają zamieszczone w schowkach treści, rysunki, zdjęcia. Uczestnicy słuchając wypowiedzi rówieśników, uczą się od siebie wzajemnie.

Jeżeli lapbook będą wykonywały dwie osoby, do pracy musi być dołączona karta zadań.

Dzięki pracy metodą projektu uczniowie mogą powtórzyć i szybko zapamiętać treść lektury, przypomnieć problematykę utwor u, bohaterów literackich, utrwalić cechy gatunkowe powieści, czas i przestrzeń wydarzeń oraz udoskonalić umiejętność tworzenia różnych form wypowiedzi i poprawny zapis zarówno pod względem językowym, ortograficznym, interpunkcyjnym, jak również graficznym. Poza tym rozwijają umiejętność publicznej prezentacji, dbają o staranność  i atrakcyjność swoich wypowiedzi.

Poniżej lapbooki uczniów klasy szóstej wykonane do lektury Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi.

VI. Teatr kamishibai jest doskonałym narzędziem edukacyjnym o szerokim zastosowaniu, dlatego możemy wykorzystać go również podczas lekcji języka polskiego.

ü  Teatr przedstawia opowiadanie składające się z kilkunastu ilustrowanych kart z tekstem na odwrocie.

ü  Technika i walory takiego przedstawienia pomagają osiągnąć efekt koncentracji, a forma opowiadania czy też czytania to prawdziwie teatralne doświadczenie.

• Poprzedni artykuł
• Następny artykuł