Czy Twoi uczniowie rozumieją, co czytają?

Edyta Meredyk-Szczesiak

doradca metodyczny ds. języka polskiego  

w szkołach podstawowych

Czy Twoi uczniowie rozumieją, co czytają?

            Czy uczniowie rozumieją, co czytają? Moje doświadczenia, jako nauczyciela polonisty, skłaniają mnie do odpowiedzi: Uczniowie nie rozumieją tekstów czytanych samodzielnie. Nie mam tu na myśli uczniów z czwartej czy piątej klasy, ale przede wszystkim uczniów starszych, z klasy siódmej i ósmej. A przecież czytanie ze zrozumieniem to jedna z najważniejszych umiejętności zawartych w podstawie programowej kształcenia ogólnego, którą musi opanować uczeń szkoły podstawowej.

            Umiejętność czytania należy do kluczowych kompetencji, a nauka czytania jest jednym z podstawowych zadań systemu oświatowego.¹ Ta umiejętność jest niezbędna, by funkcjonować w życiu społecznym. Bez umiejętności czytania ze zrozumieniem człowiek staje się nieporadny, nie potrafi podejmować decyzji, ma ubogie słownictwo, co wiąże się ze zdolnością wysławiania się i wyrażania swoich emocji. Jest wycofany, zamknięty w sobie i samotny. Takie uczucia prowadzą do frustracji.

            Zdolność czytania ze zrozumieniem służy rozwojowi osobowemu, a tym samym umożliwia zdobywanie wiedzy i uczestniczenie w kulturze. Pozwala zrozumieć siebie i drugiego człowieka. Dlatego umiejętność czytania ze zrozumieniem jest tak ważna dla rozwoju człowieka.

            Priorytetowym zadaniem, właśnie szkoły podstawowej, jest nauczyć dzieci czytać ze zrozumieniem. To zadanie muszą podejmować wszyscy nauczyciele, nie tylko pierwszego etapu edukacyjnego czy poloniści, ale także nauczyciele drugiego etapu edukacyjnego.

            Uczeń, który czyta ze zrozumieniem, potrafi:

Ø  odnaleźć najważniejsze przesłanie tekstu,

Ø  znaleźć w tekście konkretne informacje,

Ø  odnieść wiadomości z tekstu do wcześniejszej wiedzy,

Ø  odróżnić przedstawione w tekście fakty od ich oceny,

Ø  wskazać następstwo czasowe opisywanych zdarzeń,

Ø  rozpoznać kontekst historyczny lub komunikacyjny,

Ø  zinterpretować tekst, czyli odsłonić znaczenia, jakie się w nim kryją,

Ø  rozszyfrować filozofię lub stanowisko ideologiczne autora,

Ø  odczytać dane zawarte na wykresie, w tabeli lub na mapie,

Ø  wykorzystać zawarte w tekście wiadomości,

Ø  zrozumieć i zastosować instrukcję,

Ø  ocenić tezy zawarte w tekście,

Ø  sformułować własną refleksję na ich temat,

Ø  podjąć polemikę,

Ø  wysnuć wniosek,

Ø  postawić pytanie,

Ø  znaleźć luki i błędy.²

    Takimi umiejętnościami uczeń musi wykazać się podczas egzaminu ósmoklasisty.

  ^1. D. Klus-Stańska, M. Nowicka, Sensy i bezsensy edukacji wczesnoszkolnej, WSiP, Warszawa 2005, s. 11. 

            W jaki sposób wypracować te umiejętności? Co zrobić, aby uczniowie zdali pozytywnie zewnętrzny egzamin? Niewątpliwie kluczem do sukcesu jest zdolność rozumienia czytanego tekstu.

            Przedstawię kilka ćwiczeń usprawniających czytanie ze zrozumieniem, które z pewnością każdy nauczyciel stosuje na swoich lekcjach:

• formułowanie pytań i poleceń na podstawie podanych odpowiedzi,
• przekształcanie cytatów w wypowiedzi własnymi słowami,
• porządkowanie ułożonych w przypadkowej kolejności akapitów tekstu, by tworzyły spójną całość,
• zapisywanie w punktach najważniejszych informacji przekazanych w tekście,
• podawanie myśli przewodniej czytanego tekstu,
• formułowanie tez do tekstu,
• gromadzenie i porządkowanie zawartych w tekście argumentów do sformułowanych tez,
• formułowanie tez do zgromadzonych argumentów,
• hierarchizacja argumentów,
• pisanie różnych form wypowiedzi o określonej liczbie słów lub zdań,
• skracanie zdań lub całego tekstu,
• łączenie dwóch lub kilku zdań w jedno,
• streszczanie czytanego tekstu,
• wykonywanie prac związanych z tekstem - miniprojekty (portrety i karykatury bohaterów, ilustracje, komiksy, lapbooki, lektury w pudełku, lektury w budowie, plakaty, prezentacje),
• układanie i rozwiązywanie krzyżówek do tekstu,
• opracowywanie słowniczków tematycznych,
• wstawianie znaków interpunkcyjnych,
• czytanie wykresów, tabel, rozkładów jazdy,
• podkreślanie najważniejszych informacji,
• dopasowywanie fragmentów tekstu do ilustracji,
• odtwarzanie wiersza z rozsypanych wersów (kluczem może być np. układ rymów, liczba sylab w wersie),
• określanie głównej myśli tekstu i wskazywanie potwierdzających ją zdań.

            Umiejętność czytania ze zrozumieniem można doskonalić, stosując na lekcjach chociażby  metody „słowa klucze” oraz „czytanie w pięciu krokach”.

           Metoda „słów kluczy” polega na zaciekawieniu uczniów lekturą (powieścią, utworem poetyckim, komiksem) przed jej przeczytaniem. Doskonale sprawdza się w młodszych klasach II etapu edukacyjnego.

• Nauczyciel wybiera z tekstu 20-30 najważniejszych słów.
• Powoli czyta te słowa uczniom i prosi ich, aby wyobrazili sobie, o czym jest tekst.
•  Następnie prosi uczniów, aby narysowali, np. obrazek lub symbol, stworzyli listę pytań do tekstu, przewidzieli i odpowiedzieli, o czym tekst będzie opowiadał (wykonanie tych zadań zależy od rodzaju tekstu i wieku uczniów).
• Uczniowie przedstawiają własne pomysły.
• Nauczyciel prosi uczniów, aby przeczytali tekst i porównali ich wstępne wyobrażenie o tekście z tym, co w tym tekście znaleźli.
• Na koniec zachęca uczniów, aby wybraną techniką (wizualizacji, odpowiedzi na pytania, dramy, mowy ciała ukazującego emocje) przedstawili to, co przeczytali.
• Dla ułatwienia można dać uczniom tabelę, którą powinni uzupełnić: przed lekturą, w jej trakcie i po zakończeniu czytania.

Opracowano na podstawie materiałów GWO, Jak czytać, aby zrozumieć? Karta pracy dla nauczycieli języka polskiego (szkoła podstawowa i gimnazjum).

Przykład zastosowania metody: Powrót taty, Adam Mickiewicz

Słowa klucze

miasto, dzieci, wzgórek, paciórek, tato-kupiec, zmiłuj się nad tatem, wozy, łzy radośne, zbójcy, brody długie, kręcone wąsiska, suknia plugawa, wzrok dziki, buława, noże, miecz, wyprzęga wóz, starszy zbójca, stójcie, idźcie, uchodzisz cało, litość i trwoga, dusza

            Metoda „czytanie w pięciu krokach” jest najbardziej znaną metodą czytania tekstów informacyjnych, czyli tekstów znajdujących się w podręcznikach do każdego przedmiotu. Tę metodę polecam w starszych klasach II etapu edukacyjnego.

Krok 1. (przed lekturą) – przejrzyj tekst

• Przeczytaj tytuł.
• Przeczytaj śródtytuły i zdania otwierające akapity.
• Obejrzyj ilustracje, tabele, wykresy itd.
• Przeczytaj wstęp lub pierwszy akapit.
• Przeczytaj podsumowanie lub ostatni akapit.

Krok 2. (przed lekturą) – postaw pytania

• Zmień tytuł tekstu na pytanie. To pytanie powinno być najważniejsze, gdyż będzie głównym celem lektury.
• Zapisz wszystkie inne pytania, które przyszły ci do głowy podczas przeglądania tekstu.
• Zamień na pytania tytuły rozdziałów i podrozdziałów oraz podpisy pod ilustracjami.
• Wypisz z tekstu niezrozumiałe słowa i wyjaśnij ich znaczenie. Korzystaj ze słownika wyrazów obcych lub słownika języka polskiego.

Krok 3. (w trakcie lektury) – szukaj odpowiedzi

• Przeczytaj tekst.
• Spróbuj odnaleźć odpowiedzi na wszystkie swoje pytania.
• Sprawdź, czy wyjaśnienia niezrozumiałych słów rozumiesz w kontekście zdania.
• Jeśli trafisz na fragmenty tekstu, których nadal nie rozumiesz, ułóż dodatkowe pytania i poszukaj na nie odpowiedzi.

Krok 4. (po lekturze) – podsumowanie odpowiedzi

• Sprawdź, co zrozumiałeś. Odłóż tekst i notatki.
• Odpowiedz na głos lub na piśmie na wszystkie swoje pytania.
• Jeśli są pytania, na które nie potrafisz odpowiedzieć, zajrzyj do tekstu i poszukaj odpowiedzi.

Krok 5. (rezultat) – czego się dowiedziałeś?

• Sformułuj na głos lub na piśmie odpowiedź na pytanie tytułowe (czego najważniejszego dowiedziałeś się z lektury).
• Zrób notatkę (np. w formie graficznej – mapa myśli), aby widoczne były związki pomiędzy elementami.
• Zastanów się, jak możesz przedstawić ten materiał innym, jak zmieniła się twoja wiedza po lekturze oraz jak możesz wykorzystać w praktyce zdobyte wiadomości.

Opracowano na podstawie materiałów GWO, Jak czytać, aby zrozumieć? Karta pracy dla nauczycieli języka polskiego (szkoła podstawowa i gimnazjum).

           Aby czytanie stało się przyjemnością i zabawą, a nie nudnym i męczącym obowiązkiem dla uczniów, zaprezentuję skuteczne i sprawdzone przeze mnie krótkie ćwiczenia, którymi rozpoczynam każdą lekcję języka polskiego. Zatytułowałam je: Codzienne czytanie to zwariowane wyzwanie.

I. Jak myślisz...

• Lekcję rozpoczynam pięciominutowym czytaniem fragmentu książki. Na początku wybieram pozycję z listy lektur uzupełniających lub książkę dostępną w szkolnej bibliotece. Potem uczniowie przynoszą swoje ulubione utwory literackie.
• Ustawiam  minutnik i czytam.
• Po usłyszeniu dźwięku sygnalizującego koniec przeznaczonego czasu, przerywam czytanie.
• Na tablicy zapisuję ostatnie zdanie, które przeczytałam.
• Następnie polecam uczniom, żeby jednym zdaniem (dowolnym lub określam jakim: pojedynczym rozwiniętym, złożonym współrzędnie, złożonym podrzędnie, wielokrotnie złożonym – w zależności od poziomu klasy) napisali, co dalej się wydarzy.
• Dzieci zapisują swoje zdania na karteczkach samoprzylepnych, które przyczepiają na plakacie.
• Po odczytaniu uczniowskich pomysłów, wybieram ten, który był zbliżony do wydarzenia napisanego przez autora książki.
• Zwycięzca otrzymuje nagrodę w postaci oceny, na którą składają się następujące kryteria:

ü  trafne  wydedukowanie dalszego ciągu wydarzeń,

ü  właściwa składnia zdania,

ü  poprawność ortograficzna,

ü  poprawność interpunkcyjna,

ü  bogate słownictwo.

            Ćwiczenie to jest również niezawodne podczas powtarzania materiału edukacyjnego jak i wprowadzania nowych treści.

            Po zapisaniu na tablicy ostatniego zdania przeczytanego przeze mnie, przechodzę do ćwiczeń. Na każdej lekcji proponuję uczniom inne zadanie:

ü  Uczniowie ustalają, czy zapisane wypowiedzenie jest zdaniem czy równoważnikiem zdania. Wyjaśniają różnicę. Jeżeli zapisałam zdanie, to przekształcają je na równoważnik zdania. Jeśli zanotowałam równoważnik – budują zdanie. W tym miejscu można wprowadzić lub powtórzyć różne konstrukcje zdań.

ü  Uczniowie nazywają części mowy, z których składa się wypowiedzenie. Określają formy gramatyczne odmiennych części mowy.

ü  Nazywają części zdania. Wypisują związki wyrazowe. Budują inne wypowiedzenia o takiej samej konstrukcji.

ü  Rozbudowują wypowiedzenie, dodając nowe treści tak, by nadal było zrozumiałe i logiczne.

ü  Przekształcają wypowiedzenia: oznajmujące, pytające, rozkazujące.

ü  Budują rodzinę wyrazów.

ü  Tworzą synonimy, antonimy.

ü  Przywołują zasady pisowni trudnych wyrazów.

ü  Utrwalają zasady interpunkcji w zdaniu pojedynczym i złożonym.

ü  itd.

II. Minuta czytania

• Na początku lekcji czytam uczniom interesujący fragment tekstu. Przeznaczam zwykle minutę. Prezentowany fragment może pochodzić z dowolnego źródła (podręcznik, gazeta, czasopismo, książka, internet) i przedstawiać różne gatunki literackie.
• Po odczytaniu fragmentu uczniowie zapisują jednozdaniowe streszczenie albo tezę, która pozwoli im zapamiętać tę minutę czytania. Zwracam uwagę, żeby zapisali tylko jedno zdanie. W ten sposób doskonalą umiejętność pisania streszczeń.
• Po dwóch miesiącach uczniowie zaczynają sami prowadzić minutę czytania. Chętny uczeń przygotowuje kalendarz, żeby każdy mógł zaplanować dni (od 3 do 5), w których będzie odpowiedzialny za przeprowadzenie minuty czytania.
• Pod koniec roku szkolnego uczniowie powinni mieć ponad 100 zdań podsumowujących wszystkie ciekawe teksty, które zostały przedstawione.
• Zadaniem podsumowującym może być napisanie wypracowania w 50 – 100 – 200 słowach (w zależności od wieku uczniów, poziomu klasy) na temat minut czytania na języku polskim. Polecam tematy:

ü  Opowiedz o tym, która minuta czytania czegoś cię nauczyła.

ü  Wyraź swoją opinię na temat tego, czy ćwiczenie zwane minutą czytania jest wartościowe.

ü  Przedstaw argumenty i kontrargumenty na temat tego, czy polonista powinien kontynuować przeprowadzanie minuty czytania z uczniami.

Opracowano na podstawie materiałów GWO, Jak czytać, aby zrozumieć? Karta pracy dla nauczycieli języka polskiego (szkoła podstawowa i gimnazjum).

III. Aforyzmy o książkach i czytaniu

·   Raz w tygodniu wyświetlam uczniom sentencję. Polecam im ją przepisać. Następnie w ciągu kilku dni przemyśleć ją i ustosunkować się do niej.

·   Rozdaję uczniom kartę pracy, na której zapisują po lewej stronie sentencję, a po prawej stronie notują swoje przemyślenia na jej temat. Mogą się z nią zgadzać lub nie zgadzać, dyskutować, podważać ją, kwestionować albo łączyć z innymi aforyzmami.

·       Rozważania i dyskusje na temat sentencji przeprowadzam raz w miesiącu.

·   Na koniec semestru polecam uczniom wybrać jedną złotą myśl, która jest dla nich najbardziej wymowna i podzielić się nią z pozostałymi uczniami w następujący sposób:

ü  Napisz wypracowanie, w którym rozważysz znaczenie ulubionego cytatu i jego związek z tobą.

ü   Wygłoś trzyminutowe wystąpienie zainspirowane wybranym cytatem.

ü  Podzielcie się na małe grupy (3 - 4 osoby) i każdej przydzielcie jeden cytat. Przedstawcie na forum klasy swoje refleksje, jakie w was wywołał.

Opracowano na podstawie materiałów GWO, Jak czytać, aby zrozumieć? Karta pracy dla nauczycieli języka polskiego (szkoła podstawowa i gimnazjum).

            Ćwiczenie to znakomicie sprawdza się podczas omawiania lektury Mały Książę Antoine’a de Saint-Exupery’ego.

• Dzielę uczniów na trzyosobowe zespoły. Lider każdej grupy losuje jedną sentencję. W wyznaczonym czasie uczestnicy wykonują prace plastyczne.
• Na kartkach wielkości A4 zapisują ozdobnym pismem wylosowaną sentencję. Następnie wykonują symboliczne rysunki oraz zapisują krótkie wyjaśnienia będące interpretacją przytoczonego cytatu.
• Na koniec projektują stronę tytułową i z wszystkich prac składają zeszyt aforyzmów pochodzących z książki Mały Książę. Zeszyt można przeglądać  w szkolnej bibliotece.

IV. Pierwsze zdanie

• Lekcję rozpoczynam przysłowiem, które wyświetlam na ekranie: Nie oceniaj książki po okładce.
• Inicjuję burzę mózgów, zadając pytanie: Jak myślicie, co to znaczy?
• Po wyjaśnieniu powyższego powiedzenia zadaję uczniom pytanie: Ilu z was miało czasami problemy z napisaniem pierwszego zdania w wypracowaniu? Uspokajam ich, mówiąc, że to się często zdarza, nawet najlepszym pisarzom.
• Zachęcam uczniów do wzięcia udziału w zabawie detektywistycznej.  Będą śledzić, w jaki sposób autorzy postanowili rozpocząć swoje dzieła, by przyciągnąć uwagę czytelników. W tym celu będą analizować pierwsze zdania książek, rozdziałów, artykułów, wierszy.
• Następnie wyjaśniam uczniom, że nie powinniśmy oceniać całej książki na podstawie kilku pierwszych stron. Wzięcie pod lupę zdań,  którymi autorzy rozpoczęli swoje utwory, może być wspaniałą zabawą.
• Przywołuję historię Tolkiena, autora powieści Hobbit, czyli tam i z powrotem.

Pewnego razu, podczas sprawdzania prac studentów, Tolkien  zanotował na kartce zdanie: W pewnej norze ziemnej mieszkał sobie pewien hobbit. Tak zrodził się pomysł napisania baśni dla dzieci.

• Polecam uczniom, żeby w ciągu miesiąca zapisywali w dodatkowym zeszycie czy notatniku ulubione pierwsze zdania oraz nazwisko autora, tytuł dzieła, z którego pochodzi zdanie i rok wydania tego dzieła. Nie muszą koniecznie cytować pierwszych słów książki. Uczniowie mogą zapisać pierwsze słowa rozdziału, wiersza, piosenki, artykułu, scenariusza.
• W ciągu całego roku szkolnego dzieci tworzą kolaż ulubionych pierwszych zdań, doklejając co miesiąc  nowe wypowiedzenia. Na koniec roku, z wykonanych prac, sporządzają wystawę.

Opracowano na podstawie materiałów GWO, Jak czytać, aby zrozumieć? Karta pracy dla nauczycieli języka polskiego (szkoła podstawowa i gimnazjum).

            Powyższe ćwiczenia nie tylko doskonalą umiejętność czytania ze zrozumieniem. Przede wszystkim zachęcają uczniów do samodzielnego czytania, które sprawia im satysfakcję, wzbogaca słownictwo, wzmacnia poczucie wartości, rozwija wyobraźnię, uczy empatii, pomaga w przełamywaniu różnego rodzaju lęków i frustracji. Dzięki czytaniu poprawniej redagują wypowiedzi pisemne. Uświadamiają sobie, że czytając, stają się mądrzejsi i otwierają perspektywy  dalszej edukacji.

Bibliografia:

1. D. Klus-Stańska, M. Nowicka, Sensy i bezsensy edukacji wczesnoszkolnej, WSiP, Warszawa 2005,

2. A. Pacewicz, Szkoła czytania, „Dyrektor Szkoły” 2004, nr 12,

3. Kelly Gallagher Jak zachęcić do czytania? Minilekcje dla uczniów gimnazjum i liceum, GWO, Gdańsk 2007,

4. Jak czytać, aby zrozumieć? Karta pracy dla nauczycieli języka polskiego (szkoła podstawowa i gimnazjum), GWO, Gdańsk,

5. Piotr Derlukiewicz (red.) Warto czytać. Poradnik dla nauczycieli i rodziców, Elbląg 2010.

• Poprzedni artykuł
• Następny artykuł