Czy Twoi uczniowie Cię słuchają, czy słyszą? Rola słuchowisk w edukacji polonistycznej

Edyta Meredyk-Szczesiak

doradca metodyczny ds. języka polskiego                                                                                                                                                                w szkołach podstawowych                            

Czy Twoi uczniowie Cię słuchają, czy słyszą?

Rola słuchowisk w edukacji polonistycznej

         Najważniejsze umiejętności takie jak: rozumienie, refleksyjne przetwarzanie tekstów literackich, krytyczny odbiór utworów, analizowanie i interpretowanie dzieł sztuki oraz wnioskowanie, uczeń może sprawnie opanować na lekcjach języka polskiego, gdy ma możliwość wykorzystania słuchowisk do celów edukacyjnych. Praca ze słuchowiskiem jest atrakcyjnym urozmaiceniem tradycyjnej pracy z tekstem  literackim.

            Jednym z głównych celów kształcenia, jaki podaje w wymaganiach ogólnych podstawa programowa przedmiotu język polski, jest kształcenie językowe, które ma na uwadze kształcenie umiejętności porozumiewania się (słuchania, czytania, mówienia i pisania) w różnych sytuacjach oficjalnych i nieoficjalnych (II.4.).¹ Każdy polonista kształci te umiejętności na lekcjach. Ale czy w takim samym stopniu?

            Już od pierwszego etapu edukacyjnego nauczyciele głównie skupiają się na nauce czytania, pisania i poprawnego mówienia. Co w takim razie ze słuchaniem? Czy nasi uczniowie potrafią słuchać ze zrozumieniem?

            Współczesna przestrzeń publiczna zdominowana jest przez kulturę obrazu: mmsy, e-motki, gify, plakaty, reklamy, billbordy, filmy, gry komputerowe. Dzisiaj posiadanie umiejętności interpretacji obrazu stało się konieczne, dlatego umiejętność ta została wprowadzona do edukacji szkolnej. Uczniowie już od najmłodszych klas szkoły podstawowej dokonują interpretacji dzieł sztuki, określając nastrój, kolorystykę, tematykę, wartości i symbole. Kultura wizualna z pewnością jest atrakcyjna dla naszych uczniów, ale niestety rozleniwia ich. Nie dopinguje do ustawicznego rozwoju intelektualnego. Nierzadko nasi uczniowie nie potrafią wziąć udziału w dyskusji, która wymaga od nich grzeczności, kultury, poprawnej polszczyzny czy bogatego słownictwa. Z kolei nauczyciele narzekają na niski poziom czytelnictwa wśród uczniów.

            Jako doświadczona nauczycielka wiem, że słuchanie jest umiejętnością zdecydowanie trudniejszą niż patrzenie. Wymaga od ucznia większego skupienia uwagi, zainteresowania i zaangażowania. Jak więc zachęcić uczniów do uważnego słuchania?

            Uważam, że słuchowisko jest odpowiednim a także atrakcyjnym środkiem dydaktycznym, który wykształci umiejętność słuchania ze zrozumieniem.  Dlaczego? Dlatego, że rozwija wiele kompetencji.

            Po pierwsze, uczy skupienia uwagi i wymaga koncentracji. Według Ryszarda Jedlińskiego „skoncentrowana uwaga jest również impulsem do rozbudzania czynnej pamięci. Emocjonalnie nacechowane treści słuchowiska powodują lepsze zapamiętywanie, gdyż emocje, pobudzając procesy pamięciowe, sprzyjają uważnemu wsłuchaniu się w fabułę”.²

            Po drugie, uwrażliwia ucznia na warstwę brzmieniową tekstu. Uczeń samodzielnie musi interpretować usłyszane dialogi i monologi. W słuchowisku zazwyczaj nie ma narratora i didaskaliów pomagających zrozumieć tekst. Tu liczą się tylko dźwięki: słowo, intonacja, barwa i natężenie głosu, pauzy, które doprecyzowują treść. Bodźce słuchowe pobudzają wrażliwość odbiorcy na słowo i uczą wsłuchiwania się. Słuchacz skupia uwagę tylko na przekazie fonicznym, co przyczynia się do lepszej komunikacji interpersonalnej.

            Po trzecie, kształci i rozwija poprawność językową ucznia. Słuchowiska są zbiorem tekstów mówionych oraz źródłem dodatkowych doświadczeń językowych. Dzięki aktywizacji pamięci, wyobraźni i percepcji, uczeń szybciej i łatwiej przyswaja wiedzę, a wiedza taka, jak zasady poprawności językowej i stylistycznej, pomaga w formułowaniu myśli. Ponadto język używany w słuchowisku postrzegany jest przez ucznia jako wzór: sposób mówienia, akcent, dykcja, bogate słownictwo.

            Po czwarte, rozbudza wyobraźnię i fantazję. Podczas słuchania uczeń samodzielnie tworzy obrazy, łączy głos z wyobraźnią, wizualizuje w umyśle zasłyszany przekaz. Zgromadzony przez niego materiał staje się podstawą jego fantazji. Kształtowanie wyobraźni jest niezwykle ważne dla całego rozwoju umysłowego dzieci, ponieważ rozwija myślenie abstrakcyjne.

            Po piąte, ćwiczy pamięć. Podczas słuchania i wsłuchiwania się uczeń musi uruchomić myślenie, a odbiór refleksyjny umożliwia zapamiętywanie. Lepiej i trwalej pamiętamy wydarzenia, które przeżyliśmy emocjonalnie, a przecież słuchowisko dostarcza wielu bodźców mających wpływ na nasze uczucia. 

            Słuchowisko to znakomite narzędzie kształcenia, które z pewnością wzbogaca współczesnych uczniów. Wykorzystanie go na lekcjach języka polskiego pozwala na osiągnięcie wymagań wskazanych w programie nauczania języka polskiego, odnoszących się do kształcenia literackiego i kulturowego a także kształcenia językowego. Zaletą płynącą z wdrażania słuchowisk na lekcje języka polskiego jest poszerzanie przez uczniów wiedzy o literaturze i języku oraz zdobywanie umiejętności formułowania myśli. Ponadto słuchowisko może stać się punktem wyjścia do wprowadzenia cyklu lekcji lub tematu lekcji, przeprowadzenia dyskusji, stanowić źródło tworzenia notatek czy zbierania argumentów. Ucząc kultury słuchania, zwracamy uwagę, jak ważne są precyzyjne komunikaty.

            Obecnie Internet dostarcza nam bogatą ofertę słuchowisk. Jedną z nich jest Ninateka (http://ninateka.pl) – platforma internetowa, na której udostępnione są zasoby Narodowego Instytutu Audiowizualnego. Ciekawe materiały znajdziemy też na stronach internetowych: www.sluchowiska.ugu.pl; http://historiadladzieci.pl; http://www.polskieradio.pl. Ponadto niezwykle atrakcyjną ofertą słuchowiskową jest projekt Michała Szolca, prezesa warszawskiego studia dźwiękowego Sound Tropez, które tworzy słuchowiska na podstawie komiksów. Tu polecam adaptację komiksu „Kajko i Kokosz. Szkoła latania”.

            Dzisiejsza edukacja polonistyczna musi podążać za współczesnym uczniem. Powinna nie tylko przekazywać wiedzą, ale także uczyć wartościowania i wnioskowania oraz pomagać w uczeniu otwartości na drugiego człowieka. Słuchowisko jest narzędziem, które pozwoli przygotować uczniów do świadomego odbioru tekstu literackiego, a także wykształci mądrego czytelnika.

Bibliografia:

1. „Podstawa programowa kształcenia ogólnego z komentarzem. Szkoła podstawowa. Język polski”, www.reformaedukscji.men.gov.pl, www.ore.edu.pl, s. 11.

2. R. Jedliński (1977) „Dydaktyczne funkcje słuchowisk radiowych prezentujących postać pisarza” [w:] „Biografie na lekcjach języka polskiego w szkole podstawowej”, red. B. Myrdzik, A. Zabrotowicz, wydawnictwo Pedagogiczne ZNP, Kielce, s. 34-50.

3. A. Kowalkiewicz-Kulesza (2019) „Słuchanie ze zrozumieniem – rola słuchowisk w kształceniu polonistycznym” [w:] K. Maciejak, M. Trysińska  „Kompetencje nauczyciela polonisty we współczesnej szkole. Między schematem a kreatywnością”, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 317-327.

4. A. Podviazkina (2019) „Audycje radiowe jako pomoc dydaktyczna na lekcjach języka polskiego” [w:] K. Maciejak, M. Trysińska  „Kompetencje nauczyciela polonisty we współczesnej szkole. Między schematem a kreatywnością”, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 329-341.